Baltık kıyılarında bir senfoni

Baltık kıyılarında yükselen Riga, şairlerin dizelerinden taşan hikâyelerini Orta Çağ kulelerinde, Art Nouveau cephelerinde ve köklü müzik geleneğinde yaşatıyor. Tarihin, mimarinin ve yerel lezzetlerin iç içe geçtiği bu liman kentinde, her sokak başka bir ezgiye açılıyor.

“Rīga kuleleri! O yüksek, dik kuleler;
Üzerlerinde pirinçten horozlar oturur geniş ve görkemli,
Horozların ibiklerinde ıslık çalar rüzgâr.
Gündüzün altın güneşi kanatlarını altına boyar; Gece olunca ay gümüşe.”

Vitauts Ļūdēns

Bir kenti tüm incelikleriyle keşfetmek, onu alabildiğine tanımak o kentin ozanlarının sözcük sözcük ördüğü alemin perdesini aralamaktan geçer. Öyle ki; kentler şairlerinin dizelerinde saklar ruhunu.

Zira; bir kentin mekansal dokusunu, topografik yapısını ve tektonik formunu bilim insanları çizer çizmesine ne var ki; onun hikâyesini yazan unsurdur mekanın simyacıları, gölge gezginleri şairler.

ŞAİRLERİN İZİNDE

Söz gelimi; modern Letonya şiirinin temsilcilerinden Aleksandrs Caks’ın dizelerinde açarsınız gözünüzü Riga’nın sabah alacasına. Şair; otomobil seslerini, tramvay çanlarını, sokaklarda parke taşlarından akseden o uğultuyu; kentin kendine özgü müziğini duyurur şiirlerinde.

Gölgelerin birbirine karıştığı, ahalinin alelacele koşturduğu o caddelerde; yöre insanını tanır; farklı öykülere atılan adımlara eşlik edersiniz. Kuzeydoğu Avrupa coğrafyasında nefes alıp vermeye başlarsınız.

Tam da bu noktada Leton edebiyatının 20. yüzyıldaki önemli şairlerinden Vitauts Ļūdēns’in şiirleri rehberlik eder size. Üzerinde Ļūdēns’in “Riga’nın Horozları” şiirinde ‘şehrin semasında nöbet tutan muhafızlar’ olarak tasvir ettiği horoz biçimli rüzgârgülleri bulunan Aziz Petrus Kilisesi, Riga Katedrali, Aziz Yakup Katedrali ve Aziz Yuhanna Kilisesi, Baltık kıyılarında görmeniz gereken kültür varlıkları.

Riga Katedrali, temeli 13. yüzyıl başlarında atılan, Romanesk kökenli, Gotik ve Barok unsurlarla şekillenmiş bir Orta Çağ yapısı. Baltık ülkelerinin en büyük Orta Çağ kilisesi.

Bu coğrafyanın Orta Çağ yapı geleneğini karakterize eden tuğla Gotik mimarisi, kulelerin günümüzdeki biçimlenişinde etken olan 18. yüzyıl Barok üslubuyla birlikte yapının farklı süreçlere ait mimari katmanlarını ortaya koyuyor. 1547 yangını ve 1710 kuşatmasının ardından kule ve çatısı yenilenen yapı, günümüzdeki kulesine 1775 yılında tamamlanan restorasyonla ulaşmış.

Aziz Petrus Kilisesi yazılı kaynaklarda ilk kez 1209 yılında adı geçen ve 123 metre yüksekliğindeki kulesiyle kent silüetinin karakteristik ögelerinden.

Yine tuğla Gotik geleneğinin izlerini taşıyan Aziz Yakup Kilisesi; sade ama etkileyici mimarisi, sivri kulesi, üç nefli yapısındaki Gotik tonozları, 19. yüzyıldan kalma ahşap vaaz kürsüsü ve 1902 tarihli Art Nouveau vitraylı iç mekânıyla Riga’nın tarihî siluetini belirleyen yapılar arasında.

Gotik ve Rönesans mimarisinin üslup özelliklerini bir araya getiren Aziz Yuhanna Kilisesi, basamaklı Gotik alınlığı, özenli tuğla işçiliği ve Baltık mimarisinin özgün örnekleri arasında yer alan ağ tonozlu iç mekânıyla dikkat çeker. Kusursuz akustiğiyle ev sahipliği yaptığı org konserleri Riga’nın müzik ve kültür yaşamındaki yerini günümüzde de koruyor.

Baltık’ın tütsülenmiş deniz ürünleri, Leton ormanlarına has mahsuller ve çavdar ekmeğiyle gastronomi geleneğinin kalbi olan ve Eski Kent’in hemen güneyinde yer alan Riga Merkez Pazarı ise eski Alman zeplin hangarlarının çelik konstrüksiyonlarından yararlanılarak inşa edilen beş büyük pavyonu ve bunları çevreleyen açık hava tezgâhlarıyla Avrupa’nın en büyük pazarlarından biri sayılıyor.

TAŞA İŞLENEN ZARAFET

Adını Riga’nın kuruluşunun 700. yılı dolayısıyla, kentin kurucusu kabul edilen Piskopos Albert’ten alan Alberta Caddesi de Avrupa Art Nouveau mimarisinin en görkemli ve özgün örneklerini bir araya getiren bir açıkhava mimarlık müzesi.

Caddenin mimari kimliğini, Mikhail Eisenstein yapıları belirler. “Alberta iela 2a”; sfenks figürleri, cephe yüzeylerinde kullanılan karşıt tonlar ve güçlü dikey vurgu gibi unsurlarıyla Art Nouveau mimarisinin dikkat çekici örneklerinden.

Zira Viyana Secession akımının etkilerini taşıyan “Alberta iela 4”, Neo-Barok unsurları Art Nouveau süslemeleriyle birleştiren “Alberta iela 6”, mavi seramik kaplamaları, insan maskları ve bitkisel kabartmalarla zenginleşen cephesiyle Eisenstein’ın karakteristik dilini en belirgin biçimde yansıtan “Alberta iela 8” ve “Alberta iela 13”, mimarın Art Nouveau’ya kazandırdığı görkemli yapılardan.

Eižens Laube’nin Letonya Ulusal Romantizmi’ni yansıtan “Alberta iela 11’i” ile Pēkšēns ve Laube ortak yapıtı “No: 12” caddenin mimari çeşitliliğini taçlandıran diğer yapıtlar.

MÜZİKAL HAFIZA

Riga’nın somut olmayan kültürel varlıklarından biri de müzikal hafızası. 1926 yılında Riga Radyo Orkestrası adı altında kurulan Letonya Ulusal Senfoni Orkestrası bu köklü geleneğin lokomotifi. Onursal Şefi Vasilijs Sinaiski, referans kayıtlarına imza atan Andris Poga ve günümüzde onursal şef unvanıyla taltif edilen Finlandiyalı Tarmo Peltokoski gibi isimler topluluğa önderlik eden şefler arasında.

Jānis Stafeckis 2022/2023 sezonundan bu yana Letonya Ulusal Senfoni Orkestrası’nın şefi olarak sanatsal çalışmalara katkı sağlayan önemli bir isim. Orkestranın Birinci Konuk Şefliği görevini ise 2013 Alman Orkestra Şefliği Ödülü sahibi Krstiina Poska üstlenmekte. Org sanatçısı Iveta Apkalna ile besteci Ilona Breģe bu sezonun yerleşik misafir sanatçıları.

Letonya Ulusal Senfoni Orkestrası bu ayın ilk konserini 6 Kasım saat 19:00’da Riga Kongre Merkezi’nde veriyor; Fransız müziğinin zarif ve incelikli anlatımından İtalyan Barok geleneğinin lirik duyarlılığına, Orta Avrupa yenilikçi diline uzanan bir repertuvarı seslendiriyor. Ibert, Respighi ve Bartók’un eserlerinden bir seçkiyi içeren dağarcık 7 Kasım’da Latvija Konser Salonu’nda tekrar edilecek.

Konserin solisti İtalyan sanatçı Tommaso Pratola, Romanya’da düzenlenen Gheorghe Dima Uluslararası Flüt Yarışması 2015 birincisi, saygın Aeolus Uluslararası Üflemeli Çalgılar Yarışması 2021 yılı Özel Ödülü sahibi. Pratola, Aralık 2019’dan bu yana Letonya Ulusal Senfoni Orkestrası’nda birinci flüt sanatçısı olarak görev yapıyor.

Konseri, kariyerinin başında Antonio Pappano ve Daniel Barenboim gibi uluslararası alanda tanınan önemli ustaların asistanlığını üstlenen Milano’lu maestro Michele Gamba yönetiyor. Giuseppe Verdi Konservatuarı’nda piyano ve kompozisyon, Londra’daki Kraliyet Müzik Akademisi ve Chigiana Akademisi’nde şeflik eğitimi alan sanatçı, La Scala ve New York Metropolitan Opera gibi önde gelen sahnelerde temsiller yöneten parlak bir isim.

Letonya Senfoni Orkestrası’nın sezon izlencesinde çocuklara ve genç dinleyici kitlelerine yönelik çalışmalar da önemli bir yer tutuyor. Bu yıl 14 Kasım’da bağımsızlık kutlamaları kapsamında ulusal bestecilerin yapıtlarının icra edileceği, ülke tarihini ve kimliğini anlatan bir etkinlik yer alıyor.

Kasım ayı müzik tarihinin iki başyapıtını içeren bir konserle son buluyor. Konserin solisti Leeds, Arthur Rubinstein ve Kraliçe Elisabeth gibi prestijli piyano yarışmalarında başarı gösteren, 2008 yılında Letonya’nın en önemli müzik ödülü olan Büyük Müzik Ödülü’ne layık görülen Riga doğumlu Andrejs Osokins. Orkestrayı; Bernhard Haitink ve Riccardo Muti gibi ustalardan istifade eden, 2027/28 sezonu itibarıyla İskoç Kraliyet Ulusal Orkestrası’nın müzik direktörlüğünü üstlenecek Litvanyalı Giedrė Šlekytė yönetiyor.

Kendi kuşağının en seçkin ve başarılı piyanistlerinden Osokins’in, Brahms’ın gençlik döneminin öne çıkan yapıtlarından; 1.Piyano Konçertosu’na katacağı yorum merak konusu.

Programın diğer yapıtı büyük orkestra kadrosu ve teknik zorluğuyla senfoni yazınının en görkemli yapıtlarından biri: Mahler’in 5.Senfonisi.

Riga’daysanız bu nefes kesici akşama tanıklık etmeye hazır olun…